Η τεχνολογία «διαβάζει» χειρόγραφα 800 ετών και αποκαλύπτει κείμενα του Αρχιμήδη

Μια χαμένη σελίδα από το περίφημο Archimedes Palimpsest εντοπίστηκε σε μουσείο στη Γαλλία, ανοίγοντας τον δρόμο για νέες ανακαλύψεις γύρω από τα έργα του Αρχιμήδη. Η σημασία της ανακάλυψης δεν είναι μόνο ιστορική: σύγχρονες τεχνολογίες απεικόνισης αναμένεται να αποκαλύψουν κείμενα που παραμένουν κρυμμένα εδώ και αιώνες.

Ένα χειρόγραφο που κρύβει αρχαία γνώση

Το Archimedes Palimpsest είναι ένα βυζαντινό προσευχητάρι που δημιουργήθηκε το 1229. Πρόκειται όμως για ένα παλίμψηστο: οι μεσαιωνικοί γραφείς έσβησαν παλαιότερα κείμενα για να επαναχρησιμοποιήσουν την περγαμηνή.

Κάτω από τις προσευχές διατηρούνται έργα του Αρχιμήδη του Συρακούσιου, αντιγραμμένα τον 10ο αιώνα. Το χειρόγραφο περιλαμβάνει μάλιστα τα μοναδικά σωζόμενα αντίγραφα δύο σημαντικών πραγματειών του, The Method και Stomachion.

Σήμερα φυλάσσεται στο Walters Art Museum στις ΗΠΑ και θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα χειρόγραφα της αρχαιότητας.

Η σελίδα που εντοπίστηκε μετά από έναν αιώνα

Το χειρόγραφο είχε φωτογραφηθεί το 1906, αλλά με την πάροδο των δεκαετιών τρεις σελίδες εξαφανίστηκαν από το αυθεντικό βιβλίο.

Ο ερευνητής του CNRS Victor Gysembergh κατάφερε να εντοπίσει μία από αυτές στο Musée des Beaux-Arts στο Blois της Γαλλίας. Η σελίδα ταυτοποιήθηκε ως η σελίδα 123 του χειρογράφου.

Σε αυτήν διακρίνονται ακόμη:

• γεωμετρικά διαγράμματα
• αποσπάσματα από το έργο On the Sphere and the Cylinder
• συγκεκριμένα από το Βιβλίο Ι, Προτάσεις 39 έως 41

Ένα σημαντικό μέρος του κειμένου παραμένει αναγνώσιμο.

Όταν η τεχνολογία «διαβάζει» κείμενα που δεν φαίνονται

Η πραγματική αξία της ανακάλυψης βρίσκεται στις σύγχρονες τεχνολογίες που μπορούν να αποκαλύψουν κείμενα τα οποία έχουν σβηστεί ή καλυφθεί.

Στην πίσω πλευρά της σελίδας υπάρχει μια μεταγενέστερη εικονογράφηση του προφήτη Δανιήλ με δύο λιοντάρια. Η εικόνα προστέθηκε πιθανότατα γύρω στο 1942 και καλύπτει το αρχικό κείμενο.

Οι ερευνητές σχεδιάζουν να χρησιμοποιήσουν τεχνικές όπως multispectral imaging (πολυφασματική απεικόνιση) και synchrotron X-ray fluorescence.

Οι μέθοδοι αυτές μπορούν να εντοπίσουν διαφορετικά στρώματα μελανιού και χρωστικών ουσιών, επιτρέποντας στους επιστήμονες να ανασυνθέσουν το κρυμμένο κείμενο χωρίς να καταστρέψουν το χειρόγραφο.

Η ψηφιακή αρχαιολογία αλλάζει την ιστορία των επιστημών

Παρόμοιες τεχνολογίες χρησιμοποιήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 2000 για την ανάλυση του Archimedes Palimpsest, αποκαλύπτοντας άγνωστα μαθηματικά κείμενα του Αρχιμήδη και αποσπάσματα άλλων αρχαίων έργων.

Η νέα ανακάλυψη ενισχύει το ενδιαφέρον για επανεξέταση ολόκληρου του χειρογράφου με πιο εξελιγμένα εργαλεία ανάλυσης. Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι κάτω από τα σβησμένα στρώματα μπορεί να κρύβονται ακόμη άγνωστες πληροφορίες για τα μαθηματικά και τη σκέψη της αρχαιότητας.

Η περίπτωση αυτή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η σύγχρονη τεχνολογία μετατρέπει τα ιστορικά χειρόγραφα σε πεδίο ψηφιακής αρχαιολογίας, φέρνοντας στο φως γνώσεις που θεωρούνταν χαμένες εδώ και αιώνες.