Αυτός ο άνθρωπος έφτιαξε το ίντερνετ και δεν πήρε ποτέ δικαιώματα

Ο Tim Berners-Lee εφηύρε τον παγκόσμιο ιστό και το CERN τον έδωσε δωρεάν το 1993, ενώ ο ανταγωνιστής του Gopher χρέωσε — και χάθηκε μέσα σε έναν χρόνο.

Ο Tim Berners-Lee εφηύρε την τεχνολογία που στηρίζει κάθε ιστοσελίδα που επισκέπτεσαι σήμερα. Ούτε ο ίδιος ούτε το CERN, το ερευνητικό κέντρο φυσικής κοντά στη Γενεύη όπου εργαζόταν, έχουν χρεώσει ποτέ ούτε ένα λεπτό για τη χρήση της. Η απόφαση αυτή επισημοποιήθηκε το 1993 με ένα έγγραφο δύο σελίδων, και 33 χρόνια μετά ο παγκόσμιος ιστός παραμένει ελεύθερος ακριβώς επειδή κάποιος επέλεξε να μην τον κρατήσει για τον εαυτό του.

Το πρόβλημα ξεκίνησε από μια απλή δυσλειτουργία μνήμης

Τον Μάρτιο του 1989 ο Berners-Lee κατέθεσε στο CERN ένα κείμενο με τίτλο «Information Management: A Proposal». Δεν το σχεδίασε ως κάτι που θα άλλαζε τον κόσμο. Το CERN είχε χιλιάδες ανθρώπους, έργα και μηχανήματα να εναλλάσσονται συνεχώς, και οι πληροφορίες χάνονταν κάθε φορά που κάποιος έφευγε. Η λύση που πρότεινε ήταν συνδεδεμένα, αποκεντρωμένα έγγραφα — αυτό που σήμερα ξέρουμε ως hypertext. Ο προϊστάμενός του σχολίασε την ιδέα με μια φράση που έμεινε γνωστή: «ασαφής, αλλά συναρπαστική».

Από εκεί και πέρα, ο Berners-Lee έχτισε μόνος του το HTTP, την HTML και το σύστημα των URL, και έγραψε τον πρώτο browser και editor με το όνομα WorldWideWeb, που αργότερα μετονομάστηκε σε Nexus για να μην μπερδεύεται με τον ίδιο τον ιστό. Έστησε επίσης τον πρώτο web server, φιλοξενώντας εκεί την ιστοσελίδα του CERN, η οποία μπήκε online το 1991. Παραμένει ενεργή μέχρι σήμερα.

Δύο υπογραφές, μηδέν δικαιώματα

Οι διευθυντές του CERN την εποχή εκείνη, Walter Hoogland και Helmut Weber, υπέγραψαν το 1993 ένα έγγραφο που παραχωρούσε κάθε πνευματικό δικαίωμα πάνω στον κώδικα, τόσο σε πηγαία όσο και σε δυαδική μορφή, επιτρέποντας σε οποιονδήποτε να τον χρησιμοποιεί, να τον αντιγράφει και να τον τροποποιεί ελεύθερα. Ο Hoogland είπε αργότερα ότι η δημόσια διάθεση ήταν πιθανότατα η καλύτερη κίνηση που θα μπορούσαν να κάνουν, και ότι από εκεί ξεκίνησε η επιτυχία του παγκόσμιου ιστού. Ο ίδιος ο Berners-Lee συμφωνεί απόλυτα· λέει πως χωρίς εκείνο το έγγραφο, ο ιστός απλώς δεν θα υπήρχε σήμερα.

Ο ανταγωνιστής που διάλεξε το αντίθετο μονοπάτι

Το Gopher, πρωτόκολλο που αναπτύχθηκε στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα, ήταν το 1992 πιο δημοφιλές από τον ίδιο τον ιστό. Την άνοιξη του 1993 το πανεπιστήμιο εισήγαγε τέλη αδειοδότησης, και οι εταιρείες που ήθελαν να το χρησιμοποιήσουν χρειάζοταν να πληρώσουν από μερικές εκατοντάδες έως αρκετές χιλιάδες δολάρια. Η αντίδραση ήρθε γρήγορα. Πολλοί από τους developers που είχαν συνεισφέρει μήνες δωρεάν βελτιώσεων ένιωσαν προδομένοι, αφού δούλευαν στο ίδιο ανοιχτό πνεύμα που το CERN ετοιμαζόταν να επισημοποιήσει για τον ιστό. Μια επιστολή της ομάδας του Gopher τον Μάρτιο του 1993 παραδεχόταν ότι είχε δημιουργηθεί σύγχυση και υπερβολή γύρω από το θέμα, αλλά το κακό είχε ήδη γίνει. Ένας από τους ίδιους τους δημιουργούς του Gopher παραδέχτηκε αργότερα πως τα τέλη «το σκότωσαν κοινωνικά». Τα νούμερα το επιβεβαιώνουν: η κίνηση στο Gopher αυξήθηκε κατά 997%, αλλά η κίνηση στον ιστό εκτινάχθηκε κατά 341.634%. Μέχρι την άνοιξη του 1994, ο ιστός είχε ξεπεράσει πλήρως το Gopher.

Το μόνο «εισόδημα» ήρθε από βραβεία, όχι από δικαιώματα

Ο Berners-Lee δεν κατοχύρωσε ποτέ πατέντα πάνω στα πρωτόκολλα που εφηύρε, και ποτέ δεν εισέπραξε έσοδα από άδειες χρήσης. Έχει συγκεντρώσει, όμως, αρκετές τιμητικές διακρίσεις: το Millennium Technology Prize το 2004 (1,23 εκατομμύρια δολάρια), το ACM Turing Award το 2017 (1 εκατομμύριο δολάρια, χρηματοδοτούμενο από τη Google), και τον ίδιο χρόνο με το πρώτο βραβείο έλαβε και τον τίτλο του ιππότη. Το 2021 δημοπράτησε τον αρχικό πηγαίο κώδικα του ιστού ως NFT για 5,4 εκατομμύρια δολάρια, χρήματα που δώρισε σε φιλανθρωπικό σκοπό. Σήμερα διατηρεί την εταιρεία Inrupt, χτισμένη πάνω στο πρωτόκολλο Solid, με στόχο να δώσει στους χρήστες πραγματικό έλεγχο πάνω στα δικά τους δεδομένα — το ίδιο ένστικτο που κινεί σήμερα και άλλες προσπάθειες για έναν πιο ανοιχτό ιστό, όπως η ανεξάρτητη μηχανή browser Ladybird.

Ο ίδιος υπερασπίζεται ανοιχτά αυτή την επιλογή, λέγοντας πως είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς σήμερα μια μεγάλη τεχνολογική εταιρεία να μοιράζεται κάτι τόσο σημαντικό χωρίς καμία εμπορική ανταμοιβή, όπως έκανε το CERN γι’ αυτόν. Σε παλιότερες δηλώσεις του έχει τονίσει ότι η ανταλλαγή προσωπικών δεδομένων με πρόσβαση σε υπηρεσίες δεν ταιριάζει καθόλου με το όραμά του για έναν πραγματικά ελεύθερο ιστό — μια σύγκρουση που γίνεται όλο και πιο αισθητή σήμερα, όταν κάθε browser συλλέγει και μοιράζεται δεδομένα με τρόπους που οι περισσότεροι χρήστες ούτε καν αντιλαμβάνονται, κάτι που έχουμε αναλύσει αναλυτικά στο Techblog.

Η άποψή μας στο Techblog

Αυτό το δίσελο έγγραφο του 1993 είναι πιθανότατα η πιο σημαντική επιχειρηματική απόφαση που δεν πάρθηκε ποτέ ως τέτοια. Υπάρχει όμως μια ειρωνεία που σπάνια αναφέρεται: η ίδια ανοιχτότητα που έκανε τον ιστό νικητή απέναντι στο Gopher, είναι αυτή που τελικά επέτρεψε να χτιστούν πάνω του τα κλειστά, διαφημιστικά μοντέλα που ο Berners-Lee προσπαθεί τώρα να διορθώσει με το Solid. Ό,τι δόθηκε δωρεάν έγινε, με τα χρόνια, το πρώτο υλικό για επιχειρήσεις που χρεώνουν με τα δεδομένα σου αντί για χρήματα.